Երևան
17 / Հոկտեմբեր / 2018

Նոր իրավիճակ. ԼՂՀ իշխանության ընտրախավի հիմքերը սասանվեցին

Արցախյան խնդիրը՝ Հայաստանում իշխանափոխության խորապատկերին
Հայաստանում իշխանափոխությունը նոր լույսով ներկայացրեց հայոց պետականության ամենահանգուցային դիտանկյունները` ԼՂՀ քաղաքական վիճակի եւ նրա շուրջ միջազգային կոնֆլիկտային հարաբերությունների կարգավորման հիմնախնդիրները: Արցախյան գործոնի առաջվա փոխդասավորությունը խախտվել է: Հայաստանի պետական քաղաքականությունում եւ միջազգային հարաբերություններում ԼՂՀ-ի տեղի ու դերի նկատմամբ եղած մոտեցումները կորցրել են իրենց արդիականությունը: Առաջացել է միանգամայն այլ իրավիճակ, որը պահանջում է վերանայել մոտեցումները Արցախի հանդեպ՝ որպես երկրի, եւ ղարաբաղյան հիմնահարցի հանդեպ` որպես հայկական պետականության անվտանգության խնդրի բաղադրիչի: Այս իրավիճակը մանրակրկիտ բնութագրման կարիք ունի:


Ավելի քան կես դար Հայաստանի պետական քաղաքականության մեջ գերակայում էր «միացում (վերամիավորում)՝ ազնիվ խոսքի վրա» սկզբունքը: Այս սկզբունքը լղոզել էր հայոց պետականության իրավաքաղաքական հիմքը` մեծ խնդիրներ ստեղծելով Հայաստանի ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականությունում: Իրավաքաղաքական իրողությունների ձեւավորման եւ դրանց համապատասխանող պետական քաղաքականության պատմությունը շատ մշուշոտ է: Բոլորին հայտնի է, որ 1988 թվականին հայ ժողովուրդը պահանջում էր Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի մարզի վերամիավորումը: Բայց ոչ բոլորին են հայտնի դրանից հետո ծագած քաղաքական իրողությունները: Իսկ իրողությունները հետեւյալն են.
1989թ. դեկտեմբերի 1-ին Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի եւ Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհրդի համատեղ նստաշրջանում որոշում էր ընդունվել Հայկական ԽՍՀ-ի եւ Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին: Ընտրվել էր միավորված հայկական պետություն ստեղծելու ուղեգիծ: 1990թ. մայիսի 20-ին Հայաստանում տեղի ունեցան Գերագույն խորհրդի ընտրությունները: ԼՂԻՄ-ի տարածքում ընտրություններն անցկացվեցին 12 օկրուգներից 10-ում: 1990թ. օգոստոսի 23-ին` հիմնվելով «Հայկական ԽՍՀ եւ Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին» Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի եւ Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհրդի 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի համատեղ որոշման վրա, Հայաստանի նոր խորհրդարանն ընդունեց Հռչակագիր` անկախ պետականության հաստատման գործընթացի սկիզբը հռչակելու մասին: Երկիրը վերանվանվեց Հայաստանի Հանրապետություն:


Բայցեւայնպես` Հայաստանի Հանրապետության առաջին իշխանությունների քաղաքականության մեջ ուրվագծվում էր Հայաստանի Հանրապետության եւ ԼՂԻՄ-ի իրավաքաղաքական տարանջատման ուղղությունը: Սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանում անցկացվեց անկախության հանրաքվե, որին ԼՂՀ բնակչությունը չմասնակցեց: Ընդ որում` Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակման ժամանակ նոր հռչակագիր չէր ընդունվել. 1991 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը հղում էր կատարել 1990 թվականի օգոստոսի 23-ի Հռչակագրին, որտեղ Հայաստանի Հանրապետությունը հայտարարված է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի տարածքով մեկտեղ:


Համապատասխանաբար` Արցախի իրավաքաղաքական ինքնակազմակերպման գործընթացը գնաց առանձին ուղով: 1991թ. նոյեմբերի 28-ին ժողովրդական պատգամավորների ԼՂՀ խորհրդի նստաշրջանն ընդունեց ԼՂՀ-ում հանրաքվե անցկացնելու վերաբերյալ որոշում, ինչպես նաեւ` ընտրությունների մասին ժամանակավոր կանոնադրություն: Դեկտեմբերի 10-ին տեղի ունեցավ ԼՂՀ անկախության հանրաքվեն: Պայմաններ ստեղծվեցին ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի ընտրությունների անցկացման համար. դրվեց անկախ պետականաշինության սկիզբը: ԼՂՀ անկախության հռչակագիրն ընդունվեց ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի առաջին նստաշրջանում` 1992թ. հունվարի 6-ին:


ԽՍՀՄ-ի փլուզման ժամանակաշրջանում անհրաժեշտ էր առկա իրավաքաղաքական իրողությունների նկատմամբ վերաբերմունք արտահայտել: Այս իմաստով ուշագրավ է, որ դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում ստորագրելով Անկախ պետությունների համագործակցության (ԱՊՀ) կազմավորման մասին հռչակագիրը, որը ճանաչում է բոլոր մասնակից պետությունների (այդ թվում` Ադրբեջանի) ինքնիշխանությունը եւ գոյություն ունեցող սահմանները, Հայաստանի ղեկավարությունը ձեռնպահ մնաց ԼՂՀ անկախության ճանաչումից: ԼՂՀ ճակատագիրը թողնվեց միջազգային հանրության քննությանը: Իսկ Հայաստանում եւ ԼՂՀ-ում պետականաշինության հետագա գործընթացը շարունակվեց բոլորովին այլ փիլիսոփայության հիման վրա:
Իրավական իմաստով անջրպետվելով ԼՂՀ-ից` Հայաստանի Հանրապետության ղեկավարությունը բռնեց ԼՂՀ քաղաքական ինքնուրույնությունը ճնշելու ուղին: ԼՂՀ-ի առաջին ընտրված իշխանությունը ճնշվեց Հայաստանի ղեկավարության կողմնակիցների կորպուսի ջանքերով: ԼՂՀ անկախության գաղափարը սկսեց ներկայացվել որպես պատրանք, իսկ ԼՂՀ-ում ցանկացած իշխանություն պետք է ձեւավորվեր Հայաստանի իշխանությունների ճնշման տակ: Հենց այդ ժամանակ գործածության մեջ մտավ «միացում՝ ազնիվ խոսքի վրա» սկզբունքը: ԼՂՀ-ում ընտրությունները վերածվեցին կեղծիքի. երկրում հաստատվեց ռազմական դիկտատուրա:


Իրավիճակն էլ ավելի բարդացավ, երբ 1996թ. նախագահական ընտրություններից հետո Հայաստանում իշխանության ճգնաժամ ծագեց: Երկրի քաղաքական համակարգը քայքայվեց ԼՂՀ ռազմական դիկտատուրայի սաստիկ ճնշումների տակ: Այս դիկտատուրայի լիդերները ԼՂՀ գործոնը հասցրին լիակատար պատրանքի` ԼՂՀ-ն դուրս բերելով Ադրբեջանի հետ հակամարտության կարգավորման միջազգային բանակցություններից:


Հայաստանում եւ Արցախում պետականաշինությունը հայտնվեց ոչ իրավական մթնոլորտի ծուղակում: Վերոնշյալ իրավիճակը պահպանվեց մինչեւ այս տարվա մայիսին Հայաստանում տեղի ունեցած իշխանափոխությունը: Նոր կառավարության հայտնությամբ Հայաստանի ղեկավարությունից կախյալ վիճակում գտնվող` ԼՂՀ իշխանության ընտրախավի հիմքերը սասանվեցին: Վերջինս միայն ստիպված էր ընդունել հայ հասարակության կողմից առաջադրված նոր վարչապետին: ԼՂՀ հասարակությունը եւս ընդունեց նրան: Ազատ ընտրություններով իր պետական իշխանությունը ձեւավորելու` ԼՂՀ իրավունքի երկարատեւ յուրացման փաստը, ինչպես նաեւ բանակցություններ վարելը, կախվեց օդում: Հայաստանի նոր վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունը, թե կարգավորման շուրջ բանակցություններում Հայաստանը միայն խոսելու է իր հանրապետության անունից, միայն ընդգծեց նոր իրավիճակի առաջացման փաստը:


Ստացվում է, որ Հայաստանի նոր ժամանակավոր կառավարությունը, որը վերցրել է երկրի պետական կյանքի իրավական կարգավորման քաղաքականության ուղեգիծ, չի կարող պատասխանատվություն ստանձնել այն խնդիրների համար, որոնք դուրս են Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական տարածքից: Նախեւառաջ սա նշանակում է, որ ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում քննարկվող «մադրիդյան սկզբունքները» ոչ մի կերպ չեն վերաբերում Հայաստանին, այլ հանդիսանում են ԼՂՀ-ի եւ Ադրբեջանի գործը: Հայաստանը կարող է բանակցել Ադրբեջանի հետ միայն անվտանգության թեմայով` այն փաստի հիման վրա, որ ստանձնել է ԼՂՀ բնակչության անվտանգության երաշխավորի դերը:


Նույնը վերաբերում է ԼՂՀ-ում պետական իշխանության ձեւավորման խնդիրներին: Հայաստանի ժամանակավոր կառավարությունը` իր սկզբունքներից ելնելով, չի կարող ազդել ԼՂՀ-ում ընտրությունների վրա: Արցախի բոլոր գործիչները եւ քաղաքական ուժերը, որոնք մինչ այս ունեին Հայաստանի իշխանությունների աջակցությունը, պետք է ապավինեն սեփական ռեսուրսներին: Սա նշանակում է, որ Արցախում եւս քաղաքական բարեփոխումների հրամայական է ծագել:


Ներկայիս իրավիճակը պահանջում է հրաժարվել «միացում՝ ազնիվ խոսքի վրա» սկզբունքի դեմագոգիայից եւ անցնել Հայաստանի Հանրապետության ու ԼՂՀ-ի միջեւ հարաբերությունների բոլոր ոլորտների իրավաքաղաքական կարգավորման սկզբունքի: Ամեն ինչ պետք է կարգավորվի «իրավունք-պատասխանատվություն» սկզբունքով` ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային ասպարեզում: Դա հեշտ չի լինի անել, բայց կյանքը որեւէ այլ բան թույլ չի տալիս:

Acnis.am

դիտվել է 25362 անգամ

Ելակետ լրատվական գործակալությունը Լոս Անջելես-ում
Ելակետ լրատվական գործակալությունը Մոսկվա-ում

Ինչպես է փոքրիկն ընդունել Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականի լուրը

«Նիկոլն ունի 30 տականք». Գուրգեն Եղիազարյան (Տեսանյութ)

Ոստիկանություն են բերվել 742 մարմնավաճառ

Արևիկ Ուդումյանը, Զարուհի Բաբայանը, Սոֆի Դևոյանը, Լիլիթ Մարգարյանը, Գոհար Հարությունյանը, Աստղիկ Սաֆ...

Cataleya Flowers Art Studio-ի բացումը

Նատալիա Մայորովա․ մեր հաճախորդները մեր լավագույն փորձագետներն են