22 / Հուլիս / 2024 : 14-27
Հավերժական ներկը` որդան կարմիրը
![](https://yelaket.am/resized/720×576/1721643801573.jpg)
«Հայերն ունեն մի շատ տարօրինակ միջատ, որը ոչ մի տեղ չկա՝ բացի Հայաստանից: Սա մի կարմիր միջատ է, որ ապրում է հողում և հայտնվում է տարվա մեջ միայն տասը օր` վաղ առավոտյան, որի ընթացքում պետք է հասցնել հավաքել» (Ալ. Ֆակ, 983 թ, միջնադարյան արաբ հեղինակ):
Հարյուրավոր տարիներ հայ թագավորների մենաշնորհն է եղել «արևելքի հրաշք» անվամբ որդան կարմիր միջատից ստացվող ներկն ու բուժական թանկարժեք միջոցների ստեղծումը: Այն կիրառվում էր թե՛ արվեստներում ու արհեստներում, թե՛ բժշկության մեջ: Ազնվազարմ տիկնայք իրենց գեղեցկությունն ու երտասարդությունը պահպանելու համար օգտագործում էին որդան կարմիրից պատրաստված յուղեր:
Որդան կարմիրից ստացած ներկը օգտագործվում էր ոչ միայն բուրդ կամ այլ գործվածքներ ներկելու համար, այլ նաև մանրանկարչության, որմնանկարչության մեջ: Մեզ հասած հազարավոր ձեռագրերն ու որմնանկարները որդան կարմիրի բացառիկ որակի և նշանակության ապացույցն են: Դրանցից են, օրինակ, Քոբայրի վանքում պահպանված որմնանկարները, որոնք դարերի ընթացքում չեն կորցրել իրենց հմայքը արևի, անձրևի, քամու ազդեցությունից:
Հայկական գորգերն աշխարհին հայտնի էին ոչ միայն իրենց գործվածքի բարձր որակով, այլև ներկանյութերով: Ամենահայտնին որդան կարմիրն էր: Ալթայի երկրամասից հայտնաբերված, 4500 տարեկան համարվող Պազիրիկի գորգը, որն ամբողջական պահպանված ամենահին գորգն է աշխարհում, նույնպես գեղազարդված է որդան կարմիրով: Դեռ Ք. ա. 714-ին Ասորեստանի Սարգոն II թագավորը բարձր էր գնահատում Մուսասիրի Խալդիի տաճարից վերցված ավարի կարմիր գործվածքները:
Որդան կարմիրի գործածությունը կիրառական արվեստով չի սահմանափակվել: Այն նաև կաթողիկոսական ու արքայական կնիքների ներկն էր, որը վերջին անգամ պատրաստել է Սահակ եպիսկոպոսը (Ծաղկարար) և գործածել է Հովհաննես կաթողիկոսը (1831-1842 թթ): Սահակ եպիսկոպոսը պատմականորեն վերջին անձնավորությունն էր, որ XIX դարում փորձեց վերականգնել որդան կարմիրի բաղադրատոմսն ու ներկանյութ ստանալ: Նրա թողած ձեռագրերը հիմա չափազանց արժեքավոր են հնագույն գաղտնիքի վերականգնման գործում:
Մեծ է եղել բժշկության մեջ որդան կարմիրի ունեցած դերը. «Այն լայն կիրառություն ուներ նաև բժշկության մեջ. հայտնի էր որպես հակաբորբոքիչ ու ջերմիջեցնող միջոց»: Դրանից ստանում էին նաև մաշկի բուժման ու թարմացման հրաշալի միջոցներ, որոնց մասին ժամանակակից կոսմետոլոգիան կարող է միայն երազել:
Դեռ Հին Կտակարանում այս ներկն անգամ համեմատություններում էին օգտագործում: Եսայու մարգարեությունների մեջ ասվում է. «Եկէք խօսենք իրար հետ, - ասում է, Տերը. - եթէ ձեր մեղքերը արեան պէս կարմիր են, ապա ես ձեան պէս ճերմակ կը դարձեմ, եթէ որդան կարմիր լինեն, կը սպիտակեցնեմ ինչպէս բուրդ» (Եսայի Ա 18):
Աստվածաշնչի մեկ այլ հատվածում` «Ելք» գլխում, Աստված պատվիրում է Մովսեսին. «Նրբահիւս բեհեզից, կապոյտ, ծիրանի և կրկնակի կարմիրր կտավից տասշերտանի վարագույրով խորան կը պատրաստես» (Ելք ԻԶ 1): Թե՛ ծիրանի, թե՛ կրկնակի կարմիր գույները ստանում էին միայն որդան կարմիրից:
***
Քիմիկոսներին որդան կարմիրից ստացած նյութը ծանոթ է «կարմին» անունով: Սննդամթերքի տարայի վրա այն գրառվում է որպես E 120 (i): Արհեստական կարմինը գրվում է E 120 (ii): Արհեստական ճանապարհով կարմին ստացվել է XIX դարի վերջին: Այն ժամանակ թվում էր, որ դա լրիվ կբացառի բնական կարմինի արտադրությունը, քանի որ այդ եղանակը մի քանի անգամ ավելի հեշտ ու էժան էր: Սակայն հետագայում պարզվեց, որ արհեստական կարմինն իր հատկանիշներով զգալիորեն զիջում է բնականին. լուսակայուն չէ, դիմացկուն չէ և վնասակար է մարդու առողջությանը, ինչը թույլ չի տալիս այն նույն կերպ գործածել սննդամթերքի ու կոսմետիկայի մեջ, ինչպես բնականը: Սննդի արտադրության մեջ դա կարմիր ներկանյութն է, որ շատ է օգտագործվում յոգուրտների, ժելեների ու այլ կարմիր սննդամթերքների մեջ: Ի դեպ, 2007-ին Թուրքիայում երեք տարի տևած աղմկահարույց դատավարություններից մեկի ժամանակ Coca Cola ընկերությունը ստիպված եղավ բացահայտել իր ըմպելիքի գույնի գաղտնիքը. այն ստացվում է որդան կարմիրից: Այս ինֆորմացիան աշխարհում միանշանակ չընդունվեց: Ինտերնետային բազմաթիվ ֆորումներում մինչև հիմա մարդիկ դժգոհությամբ են ընդունում այն փաստը, որ իրենց հրամցվում է ինչ-որ որդից «ճզմված» հեղուկ: Շատերը դժգոհում են, որ դա հատկապես ալերգիկների համար կարող է կյանքի ու մահվան խնդիր դառնալ:
***
Արմեն Սահակյանը, որը առաջին մասնագիտությամբ բժիշկ է, արդեն երկար տարիներ զբաղվում է հին ձեռագրերի` տարբեր բժշկարանների ու դեղատոմսերի ուսումնասիրությամբ: Համեմատելով մի շարք ձեռագրեր, բազմաթիվ փորձեր կատարելով` ժամանակակից գիտության օգնությամբ նա կարողացել է ստանալ որդան կարմիր ներկի մի քանի տարբերակներ: «Իհարկե, պետք են հարյուրավոր տարիներ, որ համոզվենք, թե սա հենց այն նույն որդան կարմիրն է, որ դարերի խորքից հասել է մեզ, որ այն նույնքան դիմացկուն է, որքան հնում պատրաստվածը: Սակայն մեր ստացած նյութերը բազմաթիվ փորձարկումների են ենթարկվել Բեռլինի, Վաշինգտոնի, Հռոմի մի շարք հայտնի գիտահետազոտական լաբորատորիաներում: Արդյունքներն ավելի քան համոզիչ են և մեզ նոր լիցք են տալիս ուսումնասիրությունները շարունակելու: Դեռ շատ ժամանակ է պահանջվելու, մինչև վերջնական արդյունքի հասնենք: Մենք դեռ աշխատում ենք այս ուղղությամբ: Շուտով նոր մասնաշենքում հատուկ մեր բաժնի համար նախատեսված լաբորատորիան կունենանք, որը հնարավորություն կտա գիտափորձերն ավելի արդյունավետ դարձնել», - ասում է Արմեն Սահակյանը:
Շատերն են փորձել վերականգնել որդան կարմիրի բաղադրությունը, սակայն դրա համար միայն ձեռագրեը կարդալու հմտությունը քիչ է. պետք է իմանալ, թե այս կամ այն տերմինն ինչ է նշանակել, ժամանակային ինչ միավորներ են կիրառվել:
Բացի դրանից՝ հնարավոր է, որ ձեռագրերում էլ ինչ-որ բան կիսատ թողած լինեն, որպեսզի հնարավոր չլինի կեղծել կամ գողանալ գաղտնիքը, քանի որ վարպետներն անգամ իրենց սիրելի աշակերտներին ամենավերջին գաղտնիքը չէին հայտնում: Չպետք է մոռանալ նաև, որ որդան կարմիրի «լաբորատորիաներ» ունենալու մենաշնորհը արքայական ընտանիքներինն էր. միայն արքունիքում կարող էին ստեղծել այս ներկանյութը:
Գաղտնիքը պահելու «պահանջն» այսօր էլ արդիական է: Ցավալի է, բայց փաստ, եթե բաղադրությունը տպագրվի ու հասանելի լինի շատերին՝ բազմաթիվ արկածախնդիր անձինք անգիտորեն միայն կփչացնեն ամեն ինչ: Ինչպես դեղագործությունն ընդհանրապես, որդան կարմիրից ու այլ նյութերից բուժանյութեր ստանալու գործը նույնպես մեծ զգուշավորություն է պահանջում. փոքրիկ թերացումն անգամ կարող է լուրջ խնդիրների առաջ կանգնեցնել: Այս գործով պետք է զբաղվեն գիտակները ու մասնագետները:
Նոյեմի ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ
Սկզբնաղբյուր՝ «Շողակն Արարատյան» երկշաբաթաթերթ
Դիտվել է
4459անգամ
Դիտեք նաև
21 / Փետրվար / 2020
ՊԵԿ-ը սննկացնում է փոքր հյուրանոցներին
2018թ. հուլիսի մեկից ուժի մեջ մտած և մինչև 2019 թ. դեկտեմբերի 31-ը գործող հարկային օրենսգրքի 258 հոդվածը իսկական պատուհաս է դարձել շրջանառության հարկով աշխատող հյուրանոցների համար, որովհետև ըստ այդ...
20 / Փետրվար / 2020
10 վայրեր Հայաստանում, որոնք ապշեցնում են զբոսաշրջիկներին
Հայաստանը գրավում է զբոսաշրջիկներին ոչ միայն մայրաքաղաքով՝ Երևանով, որը Հռոմից հին է, ազգային ճաշատեսակներով, քաղցրահամ ու որակյալ ջրով։ Աշխարհում քրիստոնեությունն առաջինը որպես պետական կրոն...
22 / Հունվար / 2020
Մեզ համար նպատակային է աշխարհին ներկայանալը հայկական որակյալ ջրի տեսականիով. Վարդան Վահանյան
Բիզնես Ելակետ հաղորդաշարի հյուրը ARARAT GROUP USA գործադիր-տնօրեն Վարդան Վահանյանն է։
2016 թվականին պաշտոնապես բացվեց ARARAT GROUP ջրերի գործարանը՝ Արտաշատ քաղաքում: Մինչ բացումը շուրջ 12 տարի...
17 / Հունվար / 2020
Երբ մարդ իր ընտանիքում երջանիկ է, դա անշուշտ ազդում է կյանքի որակի վրա
Ազգային գույներ հաղորդաշարի հյուրն է Արտուր Խոջաբաղյանը, ով լինելով սյունեցի, խոսեց Սյունիք լեռնաշխարհից, իր բնակավայր Գորիսից, որտեղ էլ ապրում և աշխատում է՝ իր օրինակը ծառայեցնելով այն մարդկանց,...
29 / Մարտ / 2020
Այսօր առավոտյան բարեւ տվեցի՝ տխուր հայացքով ինձ նայեց ու գլուխը կախեց
Այսօր առավոտյան բարեւ տվեցի՝ տխուր հայացքով ինձ նայեց ու գլուխը կախեց։ Հարցրեցի՝ ինչպե՞ս ես, ու արցունքոտվեցին աչքերը... Պիտի գրկեի, եթե չփախներ...Զգացի, որ լավ է մենակ մնա, գուցե կհանդարտի, բայց...
21 / Հունվար / 2020
Հարցազրույց Ելակետում հաղորդաշարի հյուրը գյուղատնտես Դավիթ Դավթյանն է
Գյուղատնտեսությունն այսօր աղետալի վիճակում է։ Տասնյակ տարիների անգործության սխալ, սխալ գործունեության արդյունքները, ամեն ինչ թվերով է երևում։ Հողագործության ոլորտում ըստ պաշտոնական թվերի ...
04 / Ապրիլ / 2020
Այսպես աղքատ դեռ եղած չենք, կտրվել է ամեն բան... Հիշատակի օր. Ղազարոս Աղայան
Մանի՛ր, մանիր, ի՛մ ճախարակ,
Մանիր սպիտակ մալանչներ,Մանիր թելեր հաստ ու բարակ,Որ ես հոգամ իմ ցավեր։Ձեթ եմ ածել ականջներըդ,Նոր շինել եմ շրտըվիկ,Դե՜հ, սո՛ւտ շարժիր լայն թևերդ,Ոստեր շինիր...
02 / Ապրիլ / 2020
Բայց հիվանդ էր սիրուն Սեւանը՝ անբուժելի․ իրական պատմություն
Նա մենակ էր ապրում, իսկ կատուները նրա միայնության լավագույն ընկերներն էին՝ Սասունը, Սիրանը, Սեւանը. ուրիշներ էլ։ Գուրգուրում էր անտուն կենդանիներին՝ փողոցից տուն էր բերում, խնամում կերակրում։...